Środki kontrastowe stosowane w badaniach metodą rezonansu magnetycznego (MR)

Wykonanie niektórych rodzajów badań metodą rezonansu magnetycznego wymaga dożylnego podania środka kontrastowego. Obecnie najpowszechniej stosowane są kontrasty oparte na gadolinie – pierwiastku wykazującym właściwości paramagnetyczne. Środki zawierające gadolin zostały wprowadzone do praktyki klinicznej po raz pierwszy w 1988 r. i od tamtej pory badania z ich zastosowaniem wykonano u ponad 200 milionów pacjentów na świecie. 1

Mechanizm działania środka kontrastowego podawanego pacjentowi podczas badania MR polega na gromadzeniu się go w badanej tkance w celu wzmocnienia lub osłabienia odbieranego sygnału. Umożliwia to uzyskanie obrazów o różnym kontraście w zależności od rodzaju badanej tkanki oraz bardziej szczegółowe uwidocznienie nieprawidłowości.

Środki kontrastowe stosowane w MR mogą powodować występowanie działań niepożądanych. Działania niepożądane związane ze stosowaniem tych środków występują rzadko, są zwykle łagodne i krótkotrwałe ³ (w rzadkich przypadkach mogą wystąpić późne reakcje uczuleniowe). Należą do nich:

  • nudności
  • pokrzywka
  • zaburzenia smaku
  • ból i uczucie zimna w miejscu podania
  • bardzo rzadko - reakcje anafilaktyczne
  • również - ból głowy i uczucie gorąca (1-2% pacjentów).

W każdym konkretnym przypadku należy natychmiast poinformować personel medyczny pracowni o wystąpieniu jakichkolwiek objawów nietolerancji środka kontrastowego.

Zwiększone prawdopodobieństwo występowania działań niepożądanych po podaniu kontrastu może wystąpić u pacjentów ze skłonnościami alergicznymi oraz pacjentów z udokumentowaną wcześniejszą reakcją na podanie gadolinowego środka kontrastowego.₂ Ponadto, w piśmiennictwie zalecana jest ostrożność przy podawaniu środków kontrastowych pacjentom ze schorzeniami nerek. Na przykład, Brytyjski Urząd ds. Leków i Produktów Leczniczych - MHRA przed badaniem MR z kontrastem zaleca wykonanie badania poziomu kreatyniny w surowicy u każdego chorego.₁ Badania te dają obraz wydolności nerek pacjenta. Zaobserwowano również wyższą częstotliwość występowania działań niepożądanych w związku z podaniem gadolinowych środków kontrastowych w przypadku pacjentów, u których poprzednio wystąpiły reakcje na jodowe środki kontrastowe stosowane w tomografii komputerowej.₂

Nowym działaniem niepożądanym, z którym spotkała się społeczność medyczna jest rozpoznana po raz pierwszy w 1997 r. i opisana w 2000 r. choroba – Nerkowe włóknienie układowe (ang. NSF - Nephrogenic Systemic Fibrosis), charakteryzująca się postępującym włóknieniem skóry i narządów wewnętrznych: wątroby, serca, płuc, przepony i mięśni. Powiązanie NSF u chorych z przewlekłą chorobą nerek z zastosowaniem gadolinowych środków kontrastowych opisano po raz pierwszy w 2006 roku.

Ponieważ większość opisanych do tej pory potwierdzonych przypadków NSF wystąpiła po badaniach z zastosowaniem preparatów z grupy środków kontrastowych o liniowej budowie cząsteczki, uważa się, że jednym z czynników sprawczych tego schorzenia może być uwalniany z tych środków kontrastowych gadolin, który odkłada się w tkankach. W przypadku grupy środków kontrastowych o pierścieniowej budowie cząsteczki in vivo istnieje znacznie mniejsze prawdopodobieństwo uwalniania gadolinu.

Ryzyko wystąpienia NSF wzrasta proporcjonalnie do stopnia uszkodzenia nerek (niezależnie od przyczyny) i wielkości dawki gadolinu.

Do innych czynników ryzyka wystąpienia NSF zalicza się:

  • Zaburzenia krzepnięcia i zakrzepica żył głębokich,
  • Wielkość dawki gadolinowego środka kontrastowego i częstość podania,
  • Niedawno przebyte zabiegi operacyjne (szczególnie naczyniowe),
  • Stosowanie dużych dawek erytropoetyny,
  • Podwyższone stężenie żelaza w surowicy,
  • Stan zapalny,
  • Wtórna nadczynność przytarczyc,
  • Niedoczynność tarczycy,
  • Obecność przeciwciał antykardiolipinowych.

Środki kontrastowe do badań MR nie wchodzą w interakcje z innymi lekami i w większości przypadków są szybko wydalane przez nerki w postaci niezmienionej.₄

Warto dodać, że obecnie w badaniach MR w niektórych pracowniach stosuje się również środki kontrastowe specyficzne do badania różnych narządów (np. wątroby).

 

1

Witkowicz J, Czy stosowanie gadolinowych środków cieniujących u chorych z przewlekłą chorobą nerek jest bezpieczne?, NEFROL. DIAL. POL. 13 (2009); 10-14

2

Li A. et al., Acute adverse reactions to magnetic resonance contrast media – gadolinium chelates, British Journal of Radiology 79 (2006); 368-371

3

Rezonans Magnetyczny-informacje dla pacjenta. Źródło: http://www.su.krakow.pl

4

Gołębiowski M, Diagnostyka Obrazowa – podstawy teoretyczne i metodyka badań. Pod redakcją B. Pruszyńskiego, PZWL 2003; źródło: www.su.krakow.pl

5

Idee JM i wsp., Involvement of gadolinium chelates in the mechanism of nephrogenic systemic fibrosis: an update. Radiol Clin North Am. 2009 Sep;47(5):855-69, vii. doi: 10.1016/j.rcl.2009.06.006.