Ogólne zasady i bezpieczeństwo badań metodą tomografii komputerowej (TK)

Czym są badania w tomografii komputerowej i w jakim celu się je wykonuje?

Tomografia komputerowa stała się jednym z największych przełomów w diagnostyce radiologicznej. Pierwsze aparaty do tego rodzaju badań zostały opracowane już w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Od tego czasu technologia tomografii komputerowej stale się rozwija. W chwili obecnej dostępne i szeroko stosowane są najnowocześniejsze aparaty do badań TK: wielorzędowa tomografia komputerowa, techniki obrazowania przestrzennego 3D i wiele innych.₁

Tomografia komputerowa jest techniką wykorzystującą promieniowanie rentgenowskie (promienie X). Promieniowanie jest formą energii, tak jak światło czy fale radiowe. W odróżnieniu od światła promienie rentgenowskie są w stanie przenikać przez organizm, co umożliwia radiologowi uzyskanie obrazów struktur wewnętrznych. Radiolog może przeglądać te obrazy na kliszach lub na monitorze.

Podczas badania pacjent zostaje umieszczony na ruchomym stole, który przesuwa się do wnętrza aparatu, gdzie wokół jego ciała obraca się lampa wytwarzająca promieniowanie rentgenowskie. Przechodząc przez różne tkanki promieniowanie to ulega osłabieniu. Stopień osłabienia promieniowania zależy od rodzaju tkanki, np. przechodząc przez kości ulega ono silnemu osłabieniu. Dzięki tej właściwości promieni można dobrze zróżnicować tkanki pacjenta. Powstające obrazy z każdego obrotu lampy są następnie przetwarzane przez komputer i przedstawiane na monitorze jako obraz struktur i narządów ciała pacjenta.

Badanie w tomografii komputerowej dostarcza cennych informacji na temat stanu zdrowia osoby badanej i odgrywa ważną rolę w procesie diagnozowania chorób, umożliwiając ocenę narządów i ewentualnych nieprawidłowości w całym ciele. Badania w tomografii komputerowej są zalecane w szeregu wskazań/przypadków:

Ze strony centralnego układu nerwowego

  • Podejrzenie krwawienia doczaszkowego
  • Podejrzenie kliniczne ropnia mózgu
  • Uraz głowy i kanału kręgowego
  • Podejrzenie nowotworu pierwotnego i wtórnego mózgowia
  • Choroby przysadki mózgowej i oczodołu nie dające się wyjaśnić innymi badaniami
  • Wady wrodzone ośrodkowego układu nerwowego
  • Zmiany naczyniopochodne w mózgowiu (krwiak, zawał)
  • Ocena anatomiczna struktur kanału kręgowego
  • Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa i przepukliny jąder miażdżystych
  • Urazy rdzenia kręgowego
  • Choroby kości czaszki, zatok, jam nosa, gardła i krtani
  • Zaburzenia neurologiczne o niewyjaśnionym pochodzeniu
  • Inne

Ze strony klatki piersiowej, śródpiersia

  • Choroby płuc: ropień, zwłóknienie, sarkoidoza, histiocytoza X, azbestoza, zator tętnicy płucnej, urazy płuc, zawał płuc
  • Nowotwory płuc i drzewa oskrzelowego
  • Zmiany w opłucnej i ścianie klatki piersiowej: nowotwory, zapalenia, urazy, przerzuty nowotworowe
  • Choroby serca, osierdzia i dużych naczyń: kardiomiopatie, wady serca, guzy serca, płyn w osierdziu, zapalenie osierdzia, tętniaki aorty
  • Inne

 

Ze strony jamy brzusznej

  • Nowotwory łagodne i złośliwe wątroby, trzustki, pęcherzyka żółciowego, nerek, śledziony i przestrzeni zaotrzewnowej
  • Zapalenie trzustki i wątroby
  • Guzy i zapalenia przewodu pokarmowego
  • Urazy i zapalenie śledziony
  • Zapalenia nerek, guzy, urazy, wodonercze, zwężenia tętnic nerkowych, wady nerek
  • Patologie nadnerczy
  • Inne

 

Ze strony miednicy małej

  • Nowotwory narządów rodnych kobiety i gruczołu krokowego u mężczyzny
  • Guzy pęcherza moczowego
  • Inne ₂

 

 

Bezpieczeństwo badań radiologicznych

Podobnie jak w przypadku innych procedur medycznych, decyzję o badaniach rentgenowskich należy powziąć po uprzednim zebraniu informacji o pacjencie w postaci wywiadu lekarskiego i oceny jego stanu. Badania z użyciem promieni X są bezpieczne, o ile są wykonywane z zachowaniem odpowiedniej ostrożności. Radiolodzytechnicy radiologiczny są przeszkoleni w stosowaniu minimalnej ilości promieniowania niezbędnej do uzyskania oczekiwanych wyników.₃ Dawka promieniowania stosowanego podczas większości badań jest niska. Wartości dawek promieniowania ustalone są przez odpowiednie akty prawne i nie mogą przekroczyć określonych w nich poziomów, chyba że jest to uzasadnione istotnymi wskazaniami klinicznymi. Narażenie personelu i pacjentów na promieniowanie w pracowniach rentgenowskich znajduje się pod stałą kontrolą.₃  

Badania radiologiczne w okresie całego życia

Tak jak w każdym aspekcie opieki medycznej, bardzo duże znaczenie ma informacja o tym, że pacjentka jest lub może być w ciąży. Poinformowanie radiologa o ciąży lub możliwości bycia we wczesnej ciąży jest ważne, gdyż umożliwia zaplanowanie diagnostyki w sposób najlepszy zarówno dla matki, jak i dla dziecka.

Ciąża jest przeciwwskazaniem do wykonania badań z zastosowaniem promieniowania X. Wykonanie takich badań u kobiet w ciąży jest ograniczone wyłącznie do niezbędnych przypadków. Jeżeli konieczne jest przeprowadzenie badania TK przed rozwiązaniem, powinno ono być wykonane z zapewnieniem maksymalnej ochrony płodu przed promieniowaniem. ₃

Bardzo ważne jest również, aby planowe badania u kobiet w wieku rozrodczym były wykonywane w 1-10 dniu cyklu, ponieważ pozwala to uniknąć ryzyka związanego z narażeniem na działanie promieni X kobiety z nierozpoznaną jeszcze ciążą. ₃

Ekspozycja na promieniowanie podczas zabiegów radiologii interwencyjnej

Podczas zabiegów radiologii interwencyjnej wykorzystuje się urządzenia diagnostyczne, które w określonych przypadkach umożliwiają lekarzowi także leczenie występującej u pacjenta choroby. Zabiegi te często oferują korzystny wynik leczenia przy krótkim czasie rekonwalescencji, w niektórych przypadkach pozwalając uniknąć tradycyjnych metod operacyjnych, bądź zwiększając szanse na korzystny wynik operacji.4

W przypadku zabiegów z zakresu radiologii interwencyjnej wykorzystujących promieniowanie rentgenowskie, poziom ryzyka jest uzależniony od ich typu, gdyż w trakcie niektórych zabiegów wykorzystywana jest bardzo niewielka ilość promieniowania, podczas gdy w złożonych zabiegach ilość promieniowania może być większa. W rzadkich przypadkach, u niektórych pacjentów może dojść do uszkodzenia skóry w wyniku przedłużonej ekspozycji na promienie X.4,5 Podobnie jak w przypadku każdego zabiegu chirurgicznego, te rzadkie zdarzenia należy zawsze rozważyć jako ważne potencjalne powikłania, gdy zabiegi mają rozległy charakter i są skomplikowane.

Badania ultrasonograficzne także wykorzystuje się czasem podczas zabiegów radiologii interwencyjnej. W badaniach ultrasonograficznych wykorzystuje się promieniowanie ultradźwiękowe o natężeniu całkowicie bezpiecznym dla pacjenta, zaakceptowanym przez wszystkie światowe organizacje zajmujące się oceną bezpieczeństwa radiologicznego.6

Czasami diagnostyka w ramach radiologii interwencyjnej musi być poszerzona również o badania metodą rezonansu magnetycznego (MR). Informacje na temat tej metody dostępne są w części poświęconej badaniom MR.

1

Prokop M, Galantki M, Spiralna i wielorzędowa tomografia komputerowa człowieka, Thieme 2007;2-3

2

Źródło: www.zdrowie.med.pl, na podstawie: Hermann R, Hermann M, Tomografia Komputerowa, Encyklopedia badań medycznych, Wydawnictwo medyczne MAKmed, Gdańsk 1996

3

Na podstawie: Tomografia Komputerowa- informacje dla pacjenta, http://www.su.krakow.pl

4

Vano E, Radiation Protection in Interventional Radiology, źródło: http://www.irpa12.org.ar

5

Faulkner K, Radiation protection in interventional radiology, BJR 70 (1997), 325-326

6

Krawczyk P, Badanie Ultrasonograficzne (USG), na podstawie: Brant W.E., Helms C.A., Podstawy diagnostyki radiologicznej, wyd. Medipage (I-IV); Pruszyński B, Radiologia. Diagnostyka obrazowa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, źródło: http://www.radiologia24.pl